علائم سرطان دهان؛ علائم اولیه و روشهای تشخیص و درمان
آنچه در این مطلب میخوانید
سرطان دهان یکی از سرطانهای شایع دستگاه گوارش فوقانی است که میتواند در هر بخش از دهان، شامل زبان، لثه، لبها یا کف دهان ایجاد شود. این بیماری زمانی بروز میکند که سلولهای طبیعی مخاط دهان دچار تغییر و رشد غیرقابلکنترل شوند. تشخیص زودهنگام نقش حیاتی در درمان مؤثر و حفظ کیفیت زندگی بیمار دارد، زیرا در مراحل اولیه معمولاً بدون درد و با علائم خفیف ظاهر میشود.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، سالانه بیش از ۳۵۰ هزار نفر در جهان به سرطان دهان مبتلا میشوند و متأسفانه در ایران نیز روند ابتلا طی سالهای اخیر رو به افزایش بوده است. با این حال، آگاهی عمومی و معاینات منظم توسط دندانپزشکان میتواند باعث شناسایی زودرس و درمان موفق این بیماری شود.
سرطان دهان چیست و چگونه ایجاد میشود؟
سرطان دهان نوعی از سرطان است که در سلولهای پوشانندهی داخل دهان به نام سلولهای سنگفرشی (Squamous cells) آغاز میشود. این سلولها در حالت طبیعی چرخهی منظم رشد و مرگ دارند، اما وقتی ساختار DNA آنها دچار آسیب یا جهش شود، از کنترل خارج شده و بهصورت تودهای سرطانی رشد میکنند.
تودههای سرطانی ممکن است در هر نقطه از دهان ایجاد شوند، اما شایعترین نواحی درگیر شامل زبان، لثه، کف دهان، داخل گونه، سقف دهان و لبها هستند. گاهی این ضایعات از یک لکه یا زخم ساده شروع میشوند و بهتدریج به بافتهای عمقیتر و حتی غدد لنفاوی گردن گسترش مییابند.
عوامل مختلفی مانند مصرف دخانیات، الکل، عفونت HPV یا تماس مداوم با مواد تحریککننده میتوانند در این تغییرات سلولی نقش داشته باشند. در مراحل اولیه معمولاً هیچ دردی وجود ندارد و به همین دلیل معاینهی منظم دهان توسط دندانپزشک اهمیت زیادی دارد.
علائم اولیه سرطان دهان
علائم سرطان دهان معمولاً در مراحل اولیه خفیف و بدون درد هستند و به همین دلیل بسیاری از بیماران تا زمان پیشرفت بیماری متوجه آن نمیشوند. شناخت زودهنگام این نشانهها میتواند نجاتبخش باشد. مهمترین علائم اولیه شامل موارد زیر است:
- زخم یا جراحتی در دهان که بیش از دو هفته بهبود پیدا نمیکند، حتی پس از مصرف دارو یا دهانشویه.
- برجستگی یا تودهای سفت روی زبان، لثه یا داخل گونه.
- لکههای سفید (Leukoplakia) یا قرمز (Erythroplakia) روی مخاط دهان که بهمرور تغییر رنگ میدهند.
- خونریزی خودبهخودی یا بیدلیل از لثه یا سایر بخشهای دهان.
- درد یا بیحسی مداوم در دهان، لب یا زبان.
- تغییر در گفتار یا بلع، احساس گیرکردن غذا در گلو یا محدود شدن حرکت زبان و فک.
در صورت مشاهده هر یک از این علائم، بهویژه اگر بیش از دو هفته ادامه داشته باشند، مراجعه به متخصص بیماریهای دهان و فک و صورت ضروری است. تشخیص زودهنگام در این مرحله میتواند تا حد زیادی شانس درمان کامل را افزایش دهد.
علائم پیشرفته سرطان دهان
در مراحل پیشرفته، سرطان دهان از سطح مخاط فراتر میرود و به بافتهای عمقیتر مانند عضلات، استخوان و غدد لنفاوی نفوذ میکند. در این مرحله نشانهها معمولاً شدیدتر و قابلمشاهدهتر هستند و مراجعه فوری به پزشک ضرورت دارد.
- زخمهای بزرگ و عمیق که به اطراف گسترش یافته یا به بافتهای مجاور مانند گونه و فک نفوذ کردهاند
- بوی بد مداوم دهان که با مسواک یا دهانشویه از بین نمیرود و معمولاً ناشی از تخریب بافتهای سرطانی است
- درد شدید هنگام بلع یا صحبت کردن که ممکن است به گوش یا گلو تیر بکشد
- کاهش وزن بدون دلیل مشخص بهدلیل دشواری در غذا خوردن و بلع
- ورم یا توده قابل لمس در ناحیه گردن که میتواند نشانه درگیری غدد لنفاوی باشد
- محدود شدن حرکت فک و ناتوانی در باز کردن کامل دهان
بروز هر یک از این نشانهها هشدار جدی است و نیاز به بررسی فوری توسط متخصص بیماریهای دهان و فک و صورت دارد. درمان در این مرحله معمولاً ترکیبی از جراحی، پرتودرمانی و شیمیدرمانی است که باید زیر نظر تیم چندتخصصی انجام شود.
عوامل خطر و علل بروز سرطان دهان چیست؟
سرطان دهان مانند بسیاری از سرطانها، نتیجهی ترکیبی از عوامل محیطی، رفتاری و ژنتیکی است. بیشتر موارد این بیماری با تغییر سبک زندگی قابل پیشگیریاند.
- مصرف دخانیات یکی از اصلیترین عوامل خطر است. دود سیگار، قلیان و حتی تنباکوی جویدنی حاوی مواد سرطانزا است که با تماس مستقیم و مکرر با مخاط دهان باعث آسیب سلولی و جهش ژنی میشوند.
- مصرف الکل، بهویژه در کنار استعمال دخانیات، احتمال بروز سرطان دهان را چندین برابر افزایش میدهد. الکل با تضعیف سد محافظ دهان و افزایش نفوذ مواد سمی، سلولهای مخاط را آسیبپذیرتر میکند.
- عفونت با ویروس HPV، بهویژه نوع ۱۶، عامل شناختهشده دیگری است که میتواند باعث بروز ضایعات پیشسرطانی در نواحی دهان و گلو شود.
- قرار گرفتن طولانیمدت در معرض نور آفتاب، بهخصوص برای افرادی که در فضای باز کار میکنند، خطر بروز سرطان لب را بالا میبرد. استفاده از ضدآفتاب لب یا پوشش مناسب در فضای باز میتواند تا حد زیادی این خطر را کاهش دهد.
- تغذیه ضعیف و کمبود ویتامینهایی مانند A، C و E باعث کاهش قدرت ترمیم بافتی و ضعف سیستم ایمنی میشود و زمینه را برای رشد سلولهای غیرطبیعی فراهم میکند.
- سابقه خانوادگی سرطان، ضعف سیستم ایمنی (مثلاً در بیماران پیوند عضو یا HIV مثبت)، و تماس مکرر با مواد شیمیایی تحریککننده مانند حلالها و فلزات سنگین نیز از دیگر عوامل مهم خطر هستند.
آگاهی از این عوامل و حذف آنها از سبک زندگی، بهترین روش پیشگیری از ابتلا به سرطان دهان است.
برای تشخیص و درمان سرطان دهان به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
تشخیص و درمان سرطان دهان نیاز به بررسی دقیق و تخصصی دارد؛ بنابراین بهترین گزینه برای شروع، متخصص بیماریهای دهان و فک و صورت است. این متخصصان با دانش عمیق در زمینهی ضایعات دهانی، میتوانند حتی کوچکترین تغییرات پیشسرطانی در مخاط دهان را شناسایی کنند، پیش از آنکه بیماری گسترش یابد.
پروفسور آرش عزیزی از جمله متخصصان برجستهی بیماریهای دهان و فک و صورت در تهران است که در مطب دندانپزشکی پاسداران بهصورت تخصصی به بررسی، غربالگری و تشخیص ضایعات مشکوک دهانی میپردازد. برای رزرو نوبت از پروفسور آرش عزیزی میتوانید از طریق وبسایت مطب دندانپزشکی پاسداران به نشانی pasdarandentalclinic.ir اقدام نمائید.
در این مرکز، با استفاده از ابزارهای تصویربرداری پیشرفته، معاینات دقیق بالینی و همکاری با پاتولوژیستهای معتبر، امکان تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر فراهم شده است.
در بسیاری از بیماران، تشخیص بهموقع توسط متخصص دهان باعث جلوگیری از پیشرفت ضایعه و حفظ کامل بافتهای سالم شده است. در صورت مشاهدهی هرگونه زخم یا لکهی ماندگار در دهان، مراجعه به مطب پاسداران میتواند نخستین و مهمترین گام برای حفظ سلامت دهان و پیشگیری از سرطان باشد.
روشهای تشخیص سرطان دهان
برای تشخیص سرطان دهان، پزشک از ترکیب معاینه تخصصی و چند آزمایش تکمیلی استفاده میکند تا وجود سلولهای سرطانی و میزان گسترش آنها مشخص شود.
معاینه بالینی:
در مرحله اول، متخصص دهان و فک و صورت با نور مناسب، آینه دهانی و لمس دقیق، نواحی مشکوک مانند زبان، کف دهان، لثه و گلو را بررسی میکند. در صورت وجود زخم یا تغییر رنگ غیرعادی، بیمار برای بررسی دقیقتر به مرحله بعد هدایت میشود.
بیوپسی (نمونهبرداری):
مهمترین مرحله تشخیص نمونهبرداری است. پزشک نمونهی کوچکی از ضایعه را با ابزار استریل برمیدارد و به آزمایشگاه پاتولوژی ارسال میکند. تنها با بررسی میکروسکوپی سلولها میتوان تشخیص قطعی سرطان دهان را تأیید کرد.
تصویربرداری (CT و MRI)
پس از اثبات بیماری، برای مشخص شدن وسعت درگیری و تعیین مرحله سرطان از تصویربرداری استفاده میشود. سیتیاسکن (CT) میزان نفوذ تومور در استخوان فک یا سینوس را نشان میدهد و امآرآی (MRI) وضعیت بافتهای نرم مانند زبان، گونه یا کف دهان را مشخص میکند.
آزمایشهای تکمیلی:
در موارد پیشرفته، اسکن PET یا سونوگرافی گردن ممکن است برای بررسی درگیری غدد لنفاوی یا متاستاز به سایر نقاط بدن انجام شود. ترکیب این روشها به پزشک اجازه میدهد تا بیماری را در کوتاهترین زمان تشخیص داده و مناسبترین درمان را برنامهریزی کند.
مراحل درمان سرطان دهان
درمان سرطان دهان با هدف از بین بردن سلولهای سرطانی، جلوگیری از گسترش بیماری و بازگرداندن عملکرد طبیعی گفتار و بلع انجام میشود. روش درمان به مرحلهی بیماری، محل درگیری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
جراحی:
در بیشتر بیماران، اولین مرحله درمان، جراحی است. پزشک با دقت، تومور و بخشی از بافت سالم اطراف آن را برمیدارد تا از حذف کامل سلولهای سرطانی اطمینان حاصل شود. در مواردی که غدد لنفاوی گردن درگیر شده باشند، تخلیهی آنها نیز انجام میشود.
پرتودرمانی (رادیوتراپی):
در این روش، پرتوهای پرانرژی مستقیماً به تومور تابانده میشود تا سلولهای سرطانی از بین بروند. پرتودرمانی ممکن است بهعنوان درمان اصلی در مراحل اولیه یا پس از جراحی برای از بین بردن سلولهای باقیمانده انجام شود.
شیمیدرمانی:
داروهای ضدسرطان بهصورت تزریق یا خوراکی تجویز میشوند تا رشد سلولهای سرطانی مهار شود. معمولاً شیمیدرمانی همراه با پرتودرمانی یا در موارد پیشرفتهتر استفاده میشود.
درمان هدفمند (Targeted Therapy):
در سالهای اخیر، داروهای جدیدی معرفی شدهاند که بهطور اختصاصی روی مولکولهای خاص سلولهای سرطانی اثر میگذارند و با حداقل آسیب به بافت سالم، رشد تومور را متوقف میکنند. این روش معمولاً در بیماران مقاوم به درمانهای سنتی بهکار میرود.
مراقبتهای توانبخشی:
پس از پایان درمان، بیماران ممکن است دچار مشکلاتی در گفتار، بلع، یا ظاهر فک و دهان شوند. توانبخشی گفتار، فیزیوتراپی فک و مشاوره تغذیه نقش مهمی در بازگشت بیمار به زندگی عادی دارد.
ترکیب دقیق این روشها توسط تیمی از پزشکان شامل جراح فک و صورت، رادیوتراپیست، انکولوژیست و دندانپزشک تعیین میشود تا بهترین نتیجه درمانی حاصل شود.
جمعبندی
سرطان دهان از بیماریهایی است که اگر در مراحل اولیه شناسایی شود، در بیشتر موارد قابل درمان کامل است. اما از آنجا که علائم اولیه آن معمولاً بدون درد و خفیف هستند، بسیاری از بیماران دیر متوجه میشوند. تشخیص زودهنگام، تفاوت بین درمان ساده و درمان سنگین را رقم میزند.
منبع خبر: pasdarandentalclinic.ir
